اين مقاله در دو بخش دوربين هاي آنالوگ و ديجيتال نگارش شده که بخش اول به دوربين هاي آنالوگ تصخيص يافته است.سال ها است که مي بين منجمان آماتوري که به عکاسي نجومي علاقه من هستند و مي خواهند دوربيني تهيه کنند و به عکاسي نجومي هم بپردازند. و وقتي که مي خواهند دوربيني خريداري کنند. در فکرند که چه دوربيني خوب است يا بد، به خاطر اين نياز ديدم که مقاله در اين باره به رشته تحرير دربياورم تا با اين راه به دوستان منجم آماتور خودم که به عکاسي نجومي علاقه مند هستند و اطلاعاتي از دوربين هاي عکاسي ندارند کمکي کرده باشم.

سرماي نيمه شب، ساعت ها چشم دوختن به آسمان، سفر به بيابان هاي دور از شهر در کوله پشتي يک منجم آماتور. دوربين هاي عکاسي نجومي با چنين وظايف سنگيني بدون شک بداقبال ترين دوربين هاي عکاسي اند. منجمان آماتور ايراني با بودجه محدود بهتر است پيش از خريد دوربين براي عکسبرداري از آسمان شب با دوربين هاي عکاسي برگزيده در اين مقاله آشنا شوند.

اين مقاله در دو بخش دوربين هاي آنالوگ و ديجيتال نگارش شده که بخش اول به دوربين هاي آنالوگ تصخيص يافته است.

دوربين هاي 35 ميلي متري تک عدسي انعکاسي ( SLR ) بهترين انتخاب براي بيشتر عکاسان نجومي اند. قيمت کمترشان در مقايسه با دوربين هاي قطع متوسط و قطع بزرگ و ساختار ساده . قطعات جانبي فراوان و عدسي هاي قابل تعويض و متنوع اين دوربين ها مزيت بزرگي است. از اين ها مهم تر ساختار اين دوربين ها به گونه اي است که عکاس مي تواند به طور مستقيم تصويري را که از طريق عدسي بر سطح فيلم تشکيل مي شود، درون دريچه چشمي ببيند. به عبارتي تصويري که عکاس از درون منظرياب ( ويزور ) دوربين مي بيند، همان است که عدسي ، تلسکوپ، دوربين تک چشمي ، ميکروسکوپ يا هر ابزار اپتيکي متصل به دوربين بر سطح فيلم تشکيل مي دهد.

ساختار اين دوربين هاي ساده است. فيلم عکاسي در پشت پرده شاتر در قسمت عقب بدنه دوربين جاي دارد. در مقابل پرده شاتر آينه اي با زاويه 45 درجه قرار دارد که تصوير موضوع را از طريق دريچه چشمي به عکاس نشان مي دهد. هنگام عکسبرداري اين آينه بالا مي رود پرده شاتر کنار رفته و نور به سطح فيلم مي تابد.

تا همين يکي دو دهه اخير، بيشتر خانواده ها براي عکاسي روزمره و غير حرفه اي از دوربين هاي عکاسي 35 ميلي متري SLR استفاده مي کردند. امروزه با پيشرفت فناوري و هرچه خودکار شدن دوربين ها، بيشتر مردم براي راحتي بيشتر به دوربين هاي کاملاٌ خودکار اتوفکوس ( وضوح اتوماتيک ) يا دوربين هاي سيستم پيشرفته APS- Advanced Photo System روي آورده اند. از آنجايي که هيچ يک از اين دوربين ها براي عکاسي نجومي مناسب نيستند. عکاسان شيفته اسمان شب براي خريد دوربين هاي مناسب بايد سراغ بازار دوربين هاي دست دوم يا دست چندم بروند. در انتخاب اين دوربين ه نکاتي بايد راعيت شود که به انها اشاره مي کنيم.

دوربين هاي پيشرفته و تمام خودکار جديد به هيچ وجه دوربين مناسبي براي عکاسي نجومي نيستند. هر چند که امکانات گوناگون آنها روز به روز بيشتر شده و کار عکاسي روز را بسيار آسان کرده اند. هيچ يک از اين امکانات پيشرفته به کار عکاسي شب نمي آيد و موضوع هاي بسيار محدودي را در آسمان شب مي توان با انها عکسبرداري کرد. دوربيني براي عکاسي نجومي مناسب است که کاملاً مکانيکي باشد يعني بتوان وضوح تصوير و زمان نوردهي و ديافراگم دوربين را دستي تنظيم کرد. از همه مهمتر سرعت B يا T دوربين بينياز باطري باشد ( اين همان سرعتي است که پرده شاتر دوربين را به مدت دلخواه شما باز نگه مي دارد ). ديگر آنکه بتوان سيم دکلانشور را به دکمه عکسبرداري پيچ کرد. سيم دکلانشور از فنري درست شده و بر سرش دکمه اي داردکه با آن مي توان از فاصله دورتر ( مثلاً 30 سانتي متر يا يک متر ) بدون تماس دست با دوربين عکس گرفت. با اين کار لرزشهاي احتمالي دوربين به هنگام عکسبرداري کمينه مي شود. همچنين دکلانشور براي عکسبرداري هاي طولاني مدت دلخواه پرده شاتر را باز نگه داشت. البته در برخي موارد با دکلانشور نيز نمي توان جلو لرزش هاي احتمالي دوربين را گرفت، مثل وزش باد شديد يا اثر ضربه پرده شاتر يا آينه دوربين.

در بسياري از دوربين هاي تک عدسي انعکاسي ( SLR ) جديتر در سرعت B باتري مصرف مي شود. از سوي ديگر در آب و هواي سرد باتري به سرعت تخليه مي شود و در نتيجه همواره بايد باتري اضافي همراه داشته باشيد . اگر چنانچه در طول نوردهي باتري تمام شود، در پايان زمان نوردهي آينه دوربين پايين نيايد و پرده شاتر بسته نشود. در اين حالت براي پايين آوردن آينه از اهرم تست باتري ( Battery check ) مي توان استفاده کرد.

از ديگر مشخصات دوربين مناسب براي عکاسي نجومي قابليت تعويض عدسي است. در عکاسي نجومي نمي توان فقط از يک عدسي ( مثلاً عدسي نرمال ) استفاده کرد. هر چند اين عدسي کاربرد بسياري دارد ( به دليل قطر دهانه و گوشودگي خوب عدسي 4/1 : f يا 2 : f ) در بيشتر موارد به عدسي وايد ( با فاصله کانوني کوتاه ) نياز خواهيد داشت تا ميدان ديد وسيع تري داشته باشيد. شايد هم بخواهيد دوربين را به دوش تلسکوپ موتوردار سوار کنيد و با عدسي هاي تله متوسط ( مثلاً 135 يا 200 ) تصاويري از جزئيات سحابي هاي يا بخش هاي پرتراکم راه شيري به دست آوريد. هم اکنون بسياري از عدسي هاي گونا گون دوربين هاي SLR قديمي را در بازار عکاسي مي توان پيدا کرد. البته پيدا کردن عدسي هاي با نسبت کانوني کم ( f پايين ) کمي دشوارتر است. از سوي ديگر در دوربين هاي SLR جديتر مانند المپوس 1-IS عدسي دوربين ثابت است و عوض نمي شود در بعضي هم نمي توان عدسي هاي قديمي تر را به بدنه هاي جديد ساخت همان کارخانه وصل کرد. بهتر است دوربيني تهيه کنيد که بعدها بتوان طيف گسترده اي از عدسي هايش را پيدا کرنيد.

در اينجا لازم است به نکته ي درباره روشنايي چراغ نورسنج دوربين درون منظرياب اشاره کنيم : افرادي که از دوربين هاي روسي زنيت استفاده مي کنند با اين مشکل آشنا هستند. اگر نورسنج دوربين با باتري کار مي کند حتماً باتري را دربياوريد، زيرا در مدت نوردهي چراغ نورسنج روشن مي کاند و نور قرمز نامطلوبي بر بخشي از سطح فيلم پخش مي شود.

برخي شرکت هاي دوربين سازي براي محصولات خود منظريابهاي 90 درجه عمودي ساخته اند ( مانند چپقي عمودي تلسکوپ ). هنگامي که موضوع در ارتفاع زيادي از افق قرار دارد، اين منظرياب بسيار کابرد دارد. با وجود اين وجودش حياتي نيست. وضوح صفحه هاي نماياب دوربين ( Focusing Screen ) مهمتر است. اگر بتوان اين صفحه ها را عوض کرد، بهتر است از نمايابهاي شفاف استفاده کنيد. صفحه نماياب صفحه اي از جنس پلاستيک است که روي منشور منظرياب درون دوربين مينشيند و واضح سازي تصوير روي آن انجام مي شود. در دوربين هاي المپوس نمايابها به آساني با کمک پنس مخصوص اين کار تعويض مي شوند. هر شرکت نمايابهاي گوناگوني براي عکاسي هاي مختلف توليد کرده است. از عکاسي عمومي گرفته تا عکاسي پزشکي ( دندانپزشکي ). براي نمونه شماره 8-1 شرکت المپوس مخصوص عکاسي نجومي و عکاسي با عدسي هاي تله بسيار قوي ( 300 تا 1000 ميلي متر ) است. نمايابهاي ايده آل عکاسي نجومي کاملاً شفاف اند و به خوبي مي توان از پشت دوربين تصوير تلسکوپي را ديد و به دقت عما واضح سازي را بر ستاره هاي کم نور انجام داد. در حالي که از پشت منظرياب دوربين هاي زنيت حتي صورت هاي فلکي را هم به سختي مي توان تشخيص داد.

در بعضي از دوربين هاي 35 ميلي متري اهرمي يا پيچي وجود دارد که با پيچاندن آن آينه بالا مي رود و قفل مي شود. در نتيجه هنگام عکسبرداري آينه به سطح صفحه نماياب ضربه نمي زند و لرزش هاي احتمالي در لحظه عکسبرداري به حداقل مي رسد. اما به نظر مي رسد که بيشترين لرزش دوربين در پي حرکت پرده شاتر است تا ضربه اينه براي پيشگيري از اين مشکل در حالتي که دوربين به تلسکوپ متصل است سرعت عکاسي بايد آن قدر سريع باشد ( 250/1 يا سريعتر ) که لرزش دوربين حذف شود و يا آن قدر کند باشد تا بتوان از شاتر دست ساز استفاده کرد. عکاس پيش از آغاز نوردهي مقواي تيره يا چيز ديگر که بتوان دهانه تلسکوپ را بپوشاند جلو دهانه تلسکوپ مي گيرد و دکمه دکلانشور را فشار مي دهيد و نوردهي شورع مي شود و سپس مقوا پس از چن ثانيه بر مي دار تا نور به فيلم برسد. در پايان کار يکبار ديکر مقوا را در مقابل دهانه تلسکوپ مي گيريد نوردهي را تمام کنيد. در اين روش لرزش هاي ابتدايي و انتهايي نوردهي به هنگام باز و بسته شدن پرده شاتر تأثيري در عکس نخواهد داشت. سريترين زماني نوردهي با اين روش ممکن است 15 ثانيه است. اين زمان براي عکاسي از بعضي موضوع هاي پشت تلسکوپ مانند سيارات کاربرد دارد.

بسياري از دوربين هاي SLR براي عکاسي نجومي مناسب اند. دوربيني که انتخاب مي کنيد. لازم نيست همه مشخصات مطلوب عکاسي نجومي را داشته باشد. اما گونه هايي از دوربين ها هستند که عکاسان نجومي با تجربه بيشتر مي پسندند.

المپوس1-OM را مي توان يکي از بهترين دوربين هاي مناسب عکاسي نجومي دانست که در بازار دوربين هاي دست دوم ايران يافت مي شود. اين دوربين که از سال 1352 تا 1366 در خط توليد بود، با وزن کم بدنه ( 510 گرم ) و اندازه کوچکش به نوبه خود تحولي در طراحي دوربين هاي 35 ميلي متري SLR پديد آورد. وزن دوربين هاي SLR قديمي تر از آن سنگين تر بوده است. المپوس1-OM قابليت قفل آينه ( Mirror Lockup ) دارد و پرده شاترش بسيار نرم کار مي کند و لرزش محسوسي ايجاد نمي کند. از انجايي که چشمي منظرياب آن بزرگ و شفاف است، براي کساني که عينک مي زنند مناسب است.

عدسي هاي گوناگونش کم و بيش در بازار عکاسي پيدا مي شوند. بسياري از اين عدسي ها براي کار عکاسي نجومي مناسب اند. هرچند که عدسي هاي المپوس با f پايين ( در اصطلاح عکاسي عدسي هاي سريع گفته مي شود ) دشوارتر پيدا مي شوند. نمونه هاي MD 1 – OM و N 1-OM جديدتراند ولي فرق آنچناني با هم ندراند. جديدترين دوربين سري OM المپوس که هنوز توليد مي شود، (T)3 – OM تيتانيوم است. اين مدل بسيار گران است و قفل آينه ندارد. آن را به شما توسيه نمي کنم !

در نمونه S 2 – OM ( يا SP 2 – OM ) تمام سرعت ها از 1000/1 ثانيه تا 1 ثانيه به صورت الکتونيکي است ولي سرعت 60/1 اضطراري و B آن بي نياز از باتري است. در نمونه هاي بعدي دوربين سري OM شرکت المپوس متأسفانه به تدريج کاراي اين دوربين ها را براي عکاسي نجومي کمتر کرد. دوربين هاي OM-F و OM-G و OM-10 و OM-20 به هيچ وجه براي عکاسي نجومي مناسب نيستند. کاربران دوربين هاي سري OM توجه داشته باشند. هنگامي که از دوربين استفاده نمي شود. هميشه سرعت دوربين را روي B قرار دهيد. زيرا در غير اين صورت با کمي اشاره به دکمه عکسبرداري نورسنج به کار مي افتد و باتري تخليه مي شود.

نيکون FM در ستال 1356 براي رقابت با المپوس1-OM طراحي و ساخته شد. دوربيني هس کوچک و سبک ولي صفحه نماياب آن عوض نمي شود. همه ي عدسي هاي نيکون از ساخت قديم تا جديد به آن قابل وصل اند. سري بعدي اي دوربين با نام نيکون 2 FM و2N FM و نيکون 3A –FM صفحه نماياب هاي قابل تعويض دارند ولي برخي عدسي هاي قديمي تر آنها سازگار نيست. عدسي هاي نيکون از شفاف ترين و گران ترين عدسي هاي دوربين هاي SLR هستند. شرکت نيکون صفحه نماياب هاي زيادي براي کاربردهاي گوناگون ساخته است. براي نمونه صفحه نماياب شماره C براي عکاسي نجومي با دوربين F و F2 مناسب است.

دوربين سنگين و پردوام نيکون F3از مشهورترين و در عين حال گران ترين دوربين هاي نيکون در بازار دست دوم است. اين نمونه به تازگي پس از 20 سال از خط توليد خارج شد. تمام عدسي هاي نيکون با آن سازگارند.

يکي از دوربين هاي ارزان تر نيکون با سرعت هاي مکانيکي مدل FM-10 است. اين دوربين از سال 1367 تاکنون توليد مي شود.

همچنين دوربين مناسب ديگر با توانايي و کيفيت قابل توجه نيکورمات است ، از دوربين هاي سري قديم نيکون که در بازار دست دوم پيدا مي شود. بدنه اين دوربين ه بسيار مکم است. عدسي هاي قديمي نيکون با دوربين نيکرومات سازگارند.

کانن رقيب سرسخت نيکون در بازار عکاسي ايران به شمار مي رود. دوربين هاي جديد کانن همه پيشرفته و اتوفکوس اند و به هيچ وجه مناسب عکاسي نجومي نيستند. اما دوربين هاي SLR قديمي تر کانن مانند F-1 و F-1N و A-1 براي عکاسي در شب مناسب اند و بعضي از عدسي هايي که کانن براي اين بدنه ها ساخته است از کيفيت بالايي برخوردارند.

پنتاکس 1000 K دوربين قرص و محکمي در ميان دوربين هاي عکاسي است. به دليل استحکام فوقالعاده اش در ميان عکسان نجومي لقب تانک را به خود گرفته است. با آنکه صفحه نماياب قابل تعويض ندارد. کاملاً مکانيکي و ارزان است و در ددسترس بودن عدسي هاي با کيفيت مکانيکي و ارزان است و در دسترس بودن عدسهاي با کيفيت قابل توجه پنتاکس آن را به يکي از دوربيني هاي مناسب براي عکاسي نجومي تبديل کرده است. جالب است که بدانيد که منظرياب عمودي المپوس را مي توان به اين دوربين وصل کرد. متأسفانه ساخت پنتاکس 1000 K از پنچ سال پيش متوقف شده اما مي توان دوربيني هاي دست دوم را در بازار عکاسي پيدا کرد.

همان طور که ديديد بسياري از دوربين هاي مناسب عکاسي نجومي موجود در ايران را بايد در بازار دست دوم جستو جو کرد. اما چند نمونه از دوربين هاي مناسب هم پيدا مي شوند که هنوز در خط توليدند و مي توان آنها را نو خريداري کرد.

پراکتيکا MTL-5 نمونه اي از اين دوربين ها است. مشخصات آن شبيه پنتاکس 1000 K است و قيمت بدنه و عدسي هايش کمتر است.

و اما دوربيني که در ايران طرفداران زياددي دارد.Zenit122 است. قيمت بسيار کم اين دوربين، استحکام وسادگي استفاده از آن باعث شده که بسياري از علاقه مندان عکاسي نجومي، به خصوص تازه کارها به سراغ آن بروند. من هم کار عکاسي نجومي را با اين دوربين اغاز کردم و يکي دو سالي با ان به کسب تجربه پرداختم.

درباره دوربين زنيت ذکر چند نکته لازم به نظر مي رسد. اول اينکه بر اجناس ساخت روسيه نمي توان کاملاً اعتماد کرد. عده اي از دوربين زنيت راضي اند و اعده اي از برخي مشکلات آن گله دارند. در هر حال دوربين زنيت براي شروع کار بسيار مناسب است. فقط نبايد يادتان نرود که هنگام نوردهي هاي نجومي با اين دوربين، باتري نورسنج را دآوريد. زيرا چراغ قرمز نور سنج هنگام نوردهي روشن مي شود و در طول نوردهي رنگ قرمز ناخوشايندي بر بخشي از فيلم پخش مي شود. از ديگر مزيت هاي آنف امکان قفل کرده دکمه دوربين عکاسي است. اگر ان را به چپ بچرخانيد و به پايين فشار دهيد آينه دوربين قفل مي شود و نيازي به استفاده از سيم دکلانشور نخواهيد داشت( البته در اين حالتي است که از سپايه محکم و بدون لرزش استفاده مي کنيد.). براي خاتمه نوردهي هم اگر دکمه عکسبرداري به سمت راست بچرخانيد، نوردهي تمام مي شود و آينه دوربين به جاي اولش بر مي گردد. مزيت ديگر دسترسي به عدسي هاي مختلف و نه چندان پر هزينه اين دوربين است که تقريباً در همه شهر هاي بزرگ ايران پيدا مي شود.

اگر به دنبال کيفيتي بالاتر از دوربين زنيت و قيمت مناسب هستيد، دوربين هاي نو ديگري هم در بازار پيدا مي شوند.

المپوسOM-2000 يکي از آنها است. اين دوربين که از تازه ترين محصولات شرکت المپوس است، در حدود دو سه سال است که وارد باز ايران شده و کاملاً مکانيکي است ( حتي تا سرعت 2000/1 ثانيه ) OM-2000 تنها دوربين سري OM المپوس است که کار دوبار نوردهي روي يک فريم با آن آسان تر انجام مي شود. در اين دوربين هم مثل زنيت بايد باتري نورسنج را به هنگام نوردهي هاي طولاني از بدنه خارج کرد. اگر بعضي از کمبود هاي دوربيني مانند المپوسOM-2000 يا نيکون FM-10 براي شما مسأله ي نيست، اين دوربين ها مي توانند انتخاب خوبي براي آنهايي باشد که قصد دارند دوربيني نو و با کيفيت بهتر از زنيت براي عکسبرداري نجومي تهيه کنند.

موقعيت جغرافيايي هر نقطه از سطح زمين توسط دو مبداء تعيين مي شود. يكي مبداء كه نسبت به دايره استوا سنجيده مي شود و مبداء ‌ديگر كه نسبت به نصف النهار مبداء كه نصف النهاري قرار دادي مي باشد سنجيده مي شود. به طور مثال وقتي مي خواهيم موقعيت نقطه اي را بر روي نقشه جغرافيايي تعيين كنيم موقعيت را به ترتيب با تشريح اختلاف درجه آن نسبت به نصف النهار مبداء يا همان طول جغرافيايي تعيين مي كنيم.

عرض جغرافيايي هر محل را در نجوم مي شود به راحتي توسط ستاره قطبي تعيين نمود ولي آيا مي شود بوسيله نجوم و عوامل نجومي طول جغرافيايي مناطق را تعيين نمود؟ و يا مي شود با دانستن اختلاف ساعت پديده اي نجومي در دو محل خاص اختلاف طول جغرافيايي آن دو را به دست آورد ؟

جواب مثبت است. فقط كافي است كه كمي در مورد تقسيمات طول جغرافيايي اطلاعات داشته باشيد طول جغرافيايي نسبت به نصف النهار مبدا سنجيده مي شود و قبل از كشف قاره آمريكا خط فرضي آن از جزاير خالدات (قناري) به عنوان غربي ترين نقطه زمين مي گذشت و بعد از آن تا سال 1912 نصف النهار پاريس و بعد هم از سال 1912 تا كنون نصف انهار مبداء‌ صفر طول جغرافيايي است و زمين را به دو قسمت مساويي 180 درجه در غرب و 180 درجه در شرق تقسيم مي كند. براي بدست آوردن طول جغرافيايي هر نقطه بايد به چند نكته توجه داشت:

1.  زمين در مدت 24 ساعت يكبار محور خود را از طرف مغرب به مشرق طي مي كند.

2. ظهر براي هر نقطه از سطح زمين عبارت است از زماني كه خورشيد به نصف النهار آن نقطه مي رسد.

3.  نظر به اينكه زمين در مدت 24 ساعت يكبار دور خود مي چرخد لذا هر 15 درجه طول جغرافيايي آن در مدت يك ساعت از مقابل خورشيد عبور مي كند.

بنابراين با توجه به اين اطلاعات از روي اختلاف ساعت دو نقطه مي توانيم به اختلاف طول جغرافيايي آنها و يا به عكس با داشتن طول جغرافيايي دو نقطه به اختلاف ساعت آن دو نقطه پي ببريم.

حال چگونه نجوم، اختلاف ساعت و طول جغرافيايي به هم مرتبط مي شوند؟ به خاطر اينكه حركات خورشيد ، ماه و زمين عوامل اصلي خسوف و كسوف مي باشند و حركت خورشيد در هر منطقه بر مبناي حركت خورشيد بر روي طول جغرافايي آن نقطه مي باشد، پس با اختلاف ساعت مشاهده پديده هاي نجومي مانند خسوف و كسوف در مناطق مختلف و محاسبه زمان آغاز و پايان اين پديده ها مي شود به اختلاف طول جغرافيايي محلي خاص پي برد و بالعكس و حتي مي شود با زمان مشاهده پديده در كشوري و قرار دادن شهري در آن كشور به عنوان شهر مبنا و سنجش تفاوت طول جغرافيايي آن نسبت به شهر هاي مجاور اختلاف طول و ساعت چند شهر را توسط خسوف و كسوف تعيين نمود. مثلاً در ايران با قرار دادن تهران به عناون مرجع و شهرهاي طبس و اروميه و يا حتي سمنان و مشاهده پديده هاي مذكور و زمان سنجي دقيق اختلاف طول جغرافيايي اين شهر را نسبت به هم تعيين نمود.